Bugungi global raqobat va tez sur’atlarda rivojlanayotgan texnologiyalar davrida har bir soha o‘z faoliyatini zamon talablariga moslashtirishi zarur. Sanoat korxonalari uchun eng muhim yo‘nalishlardan biri – raqamli transformatsiya va sun’iy intellekt texnologiyalarini joriy etish hisoblanadi.

Ayniqsa, ishlab chiqarish jarayonlarini optimallashtirish, xavfsizlikni ta’minlash va boshqaruv qarorlarini tezkor qabul qilishda sun’iy intellekt (SI) muhim vositaga aylanmoqda.

Ma’lumki, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev raisligida 21-oktabr kuni sun’iy intellekt texnologiyalarini rivojlantirishga bag‘ishlangan videoselektor yig‘ilishi bo‘lib o‘tdi. Davlat rahbari bu texnologiyalar barcha sohalarga kirib borayotganini ta’kidladi. “Kim bu jarayonda faol bo‘lsa, bir qadam oldinda bo‘ladi. Marra shuniki bo‘ladi”, – dedi Prezident.

Videoselektor yig‘ilishida sun’iy intellektni davlat boshqaruvi va sanoat sohalariga keng joriy etish bo‘yicha muhim vazifalar belgilab o‘tildi. Prezidentimiz ta’kidlaganidek, “sanoatda raqobatbardoshlikni ta’minlash uchun har bir korxona sun’iy intellekt yechimlarini amaliyotga joriy etishi shart”. Shu nuqtai-nazardan, “Navoiy kon-metallurgiya kombinati” aksiyadorlik jamiyati ham mamlakatimizdagi eng ilg‘or sanoat subyektlaridan biri sifatida raqamli texnologiyalarni amaliyotga tatbiq etishni ustuvor vazifa sifatida belgilagan.

NKMK rahbariyati mazkur vazifalarni amalga oshirish maqsadida maxsus raqamli transformatsiya hamda 2025-2030-yilarda sun’iy intellekt texnologiyalarini rivojlantirish dasturini ishlab chiqqan bo‘lib, unda SI asosidagi yechimlar, raqamli logistika, xavfsizlikni boshqarish, ekologik monitoring va ishchi-xodimlar malakasini oshirish kabi yo‘nalishlar qamrab olingan.

Bugungi kunda kombinatning bir qator bo‘linmalarida sun’iy intellektga asoslangan loyihalar sinovdan o‘tkazilmoqda. Bu loyihalarning dastlabki natijalari shundan dalolat beradiki, SI yechimlari ish samaradorligini 10-15 foizga oshirmoqda, xavfsizlik ko‘rsatkichlarini yaxshilamoqda va boshqaruv jarayonlarini soddalashtirmoqda. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari boshqarmasi mutaxassislari tomonidan hozirgi vaqtda bir nechta yo‘nalishlarda sun’iy intellekt asosida ishlovchi “Aqlli assistentlar tizimi” ishlab chiqilgan va sinov tariqasida joriy etilmoqda. “NKMK” AJda joriy etilayotgan SI yechimlari quyidagi yo‘nalishlarni qamrab olgan:

Kadrlar bo‘yicha aqlli assistent – Biz nomzodlarni topish va saralashga yordam beradigan SI vositalarini yaratmoqdamiz. Assistent avtomatik ravishda anketalar, rezumelar va ichki kadrlar ma’lumotlarini qayta ishlaydi: malaka, ish staji, haydovchilik guvohnomalari bo‘yicha moslikni ajratib ko‘rsatadi, yetishmayotgan kompetensiyalarni belgilaydi va har bir nomzod bo‘yicha qisqa tahliliy ma’lumotlarni tayyorlaydi.

Kadrlar bo‘limi uchun bu “odamni almashtirish” emas, balki vaqtni bo‘shatish demakdir: minglab rezumelarni qo‘lda ko‘rib chiqish o‘rniga, kadrlar bo‘yicha mutaxassis darhol nomzodlarning reytingi ko‘rsatilgan qisqa tahliliy faylni ko‘radi va sun’iy intellekt yordamchisi tanlagan o‘nta nomzod bilan suhbatga o‘tishi mumkin. Nomzodni tanlash 30 kundan 3-4 kungacha qisqartiriladi. Bu inson omilini kamaytiradi va tanlov samaradorligini oshiradi.

Xaridlar bo‘yicha assistent – avtomatik ravishda ochiq manbalardan - cooperation.uz, xt-xarid.uz va spot.uz portallaridan narx takliflarini to‘playdi va taqqoslaydi, shuningdek, kompaniyalarning ro‘yxatdan o‘tish ma’lumotlari, ularning maqomi, litsenziyalari va xaridlarda ishtirok etish tarixi to‘planadigan kontragentlarni tekshirish maxsus korporativ portalidan yetkazib beruvchilar haqidagi ma’lumotlardan foydalanadi.

Shundan so‘ng, AI-assistent umumiy tahliliy hisobotni shakllantiradi: har bir pozitsiya bo‘yicha u bozor narxlari va amaldagi kontragentlar narxlarini ko‘rsatadi, potensial tejashni baholaydi va eng maqbul taklifni ajratib ko‘rsatadi. Hisobot ta’minot bo‘yicha mutaxassislarga qulay shaklda taqdim etiladi – tayyor tavsiyalar va tanlov asoslari bilan, bu esa kelishuv jarayonini tezlashtiradi va qo‘lda bajariladigan kunlik ish hajmini kamaytiradi.

Hujjatlar assistenti – Ofis xizmatlarida “ofis SI kotibi” joriy etilmoqda. U quyidagilarga yordam beradi: xatlar, ma’ruzalar, xizmat xatlari loyihalarini tuzish; yig‘ilish bayonnomalari bo‘yicha qisqacha xulosalar tayyorlash; kontragentlarning standart savollariga javoblar tayyorlash; rahbariyat uchun buyruqlar va tushuntirish materiallarining qoralamalarini shakllantirish.

Mehnat muhofazasi va texnika xavfsizligi bo‘yicha aqlli tizim – mehnat muhofazasi va sanoat xavfsizligi talablariga oid AI-maslahatchi mazkur sohaga tegishli bo‘lgan so‘rovlarni qayta ishlash va aniq aktual javoblarni taqdim etish.

Videoanalitika tizimi – ishlab chiqarish maydonlarida kompyuterli ko‘rish tizimlari, ular YOLO oilasi modellari asosida real vaqt rejimida odamlarni, texnikani hamda jihoz va operator holatini aniqlaydi.

Tizim bir necha vazifani bir vaqtda hal qiladi: odamlarning xavfli va taqiqlangan hududlarda bo‘lishini nazorat qiladi (masalan, ishlayotgan konveyyer, ekskavator yoki tegirmon bloki yaqinida ishlash), haydovchilar va operatorlarda charchoq va uyqu alomatlarini qayd etadi (“antison” deb ataladigan: ko‘zlarni yumish, e’tiborni yo‘qotish, boshning o‘ziga xos egilishi, sekin reaksiya), texnika va uskunalarning to‘xtab qolishini kuzatib boradi, shuningdek, to‘xtashning dastlabki bosqichida yoki konveyyer lentalarining bo‘sh yurishini, materiallarning to‘planishi va g‘ayritabiiy qiyshayishini aniqlaydi, shuningdek, mehnatni muhofaza qilish bo‘- yicha majburiy sinovdan o‘tish nazoratini ta’minlaydi: xodimning yo‘riqnomalar bo‘yicha bilimlarini tekshiradi va Face ID tizimi rasmiy “boshqalar uchun baholar”ni istisno qilgan holda, shaxsan u test topshirganini tasdiqlaydi.

Shuningdek, kadrlar va ilmiy salohiyatni shakllantirishga alohida e’tibor qaratildi. Navoiy davlat konchilik va texnologiyalar universiteti bilan birgalikda sanoat sun’iy intellekti sohasidagi vakolatlar, tadqiqotlar va loyihalashtirish faoliyati markaziga aylanadigan Sun’iy intellekt laboratoriyasi tashkil etilmoqda. Bu yerda prognozlashning intellektual modellari, operatorlarni qo‘llab-quvvatlash tizimlari, optimallashtirish algoritmlari hamda karyer va zavodlarning raqamli egizaklari ishlab chiqiladi.

Ushbu laboratoriya universitetning tadqiqot salohiyati va NKMK muhandislarining amaliy tajribasini birlashtirib, yangi turdagi mutaxassislar-mashinani o‘rganish va ma’lumotlarni tahlil qilish vositalarini biladigan muhandis-tahlilchilarni tayyorlashni ta’minlaydi. Kelajakda u mamlakatning butun tog‘-kon sanoati uchun amaliy sun’iy intellektning tarmoq markaziga aylanadi.

Sun’iy intellekt texnologiyalarini ishlab chiqarish jarayonlariga joriy etish – bu NKMKning strategik taraqqiyot yo‘lidagi muhim qadamidir. Bu jarayon nafaqat ish samaradorligini oshiradi, balki xodimlar uchun qulay va xavfsiz mehnat muhitini yaratishga ham xizmat qiladi. Shunday qilib, NKMKda amalga oshirilayotgan raqamli islohotlar va sun’iy intellekt asosidagi yechimlar mamlakatimiz sanoatining yangi bosqichga ko‘tarilishiga xizmat qilmoqda.

Kombinat rahbariyati va mutaxassislari bu yo‘nalishdagi ishlarni izchil davom ettirish niyatida. Chunki sun’iy intellekt – bu faqat texnologiya emas, balki bugundan yozilayotgan kelajak taraqqiyotining tilidir.

Baxodir DAVLATOV,

“NKMK” AJning axborot texnologiyalari va

raqamlashtirish bo‘yicha direktori.