O‘zbekiston foydali qazilmalarga boy mamlakat. Bugungi kunda yurtimizda yer yuzida maʼlum deyarli barcha turdagi tabiiy menerallar uchraydi. Oltin, kumush, mis, uran, qo‘rg‘oshin, molibden, volfram, temir, ko‘mir, neft, tabiiy gaz, nodir va noyob metallar, kaliy tuzlar, fosforitlar va boshqa strategik qazilmalar shular jumlasidandir.

Ular orasida qimmatbaho metallar alohida ahamiyatga ega. Hozirgi kunda O‘zbekistonda 60 dan ortiq oltin maʼdanli konlar o‘rganilgan bo‘lib, ulardan 40 ga yaqini Qizilqum hududida joylashgan. Bu oltin maʼdanli konlar Navoiy kon-metallurgiya kombinatining asosiy xomashyo bazasi bo‘lgan obyektlar hisoblanadi.

Ushbu yer osti boyliklariga egalik qilish va ularni tasarruf etish, shuningdek, yer qaʼridan foydalanish hamda uni muhofaza qilish chog‘ida yuzaga keladigan munosabatlarni tartibga solishda O‘zbekiston Respublikasining “Yer qaʼri to‘g‘risida“gi Qonuni katta ahamiyatga ega. Mazkur qonun huquqiy jihatdan bugungi kunda yurtimizda foydali qazilmalarini barqaror o‘zlashtirish uchun geologik maʼlumotlarni tartibga solish va boshqarishning zamonaviy usullariga asoslangan huquqiy asosi bo‘lib kelmoqda. Unda, yer osti boyliklariga egalik qilish va ularni tasarruf etish, shuningdek yer qaʼridan foydalanish hamda uni muhofaza qilishning asosiy prinsiplari ochiq va shaffof ko‘rsatib berilgan.

Maʼlumki, foydali qazilmalar iqtisodiy ahamiyati va yer qaʼri uchastkalarini foydalanishga berish shartlariga ko‘ra, asosiy va noruda foydali qazilmalarga bo‘linadi. Rudali, radioaktiv, energetik va boshqa qazilmalar asosiy, tarkibida metallar mavjud bo‘lmagan minerallar esa noruda foydali qazilmalar hisoblanadi. Qimmatbaho metallar va qimmatbaho toshlar yuqori qimmatli minerallar jumlasiga kiradi. Ular oltin va qimmatbaho toshlar kabi qimmatbaho metall minerallarni o‘z ichiga oladi.

Shuningdek, Qonunda yer qaʼriga bo‘lgan mulkchilik huquqi, yer qaʼridan foydalanishga doir ruxsatnomaga va qazib olingan foydali qazilmalarga bo‘lgan, texnogen mineral hosilalarga bo‘lgan mulk huquqlari ham ko‘rsatib berilgan.

Bundan tashqari, Qonunda davlat yer qaʼridan foydalanish va uni muhofaza qilish sohasidagi vazifalar, yer qaʼridan foydalanish va uni muhofaza qilish davlat siyosatini amalga oshiruvchi organlar vakolatlari aniq va ravshan qilib ko‘rsatib berilgan.

Misol uchun, “Yer qaʼridan foydalanish markazi” davlat muassasasi Qonunga ko‘ra, yer qaʼridan foydalanish va uni muhofaza qilish, yer qaʼri davlat fondining, foydali qazilmalarning zaxiralari bo‘yicha davlat balansini, yer qaʼri kadastr tizimining, shu jumladan qattiq holdagi foydali qazilmalar konlari va belgilari kadastrining hamda uglevodorodlar kadastrining hisobini yuritish va ularni boshqarishni amalga oshiradi. Mahalliy ijro etuvchi hokimiyat organlari esa o‘ziga tegishli hududda mineral xomashyo bazasini rivojlantirish va qayta to‘ldirishga hamda yer qaʼrini muhofaza qilishga oid davlat dasturlarini ishlab chiqishda va amalga oshirishda ishtirok etadi.

Mazkur Qonun orqali yer qaʼridan foydalanish, buning talab va shartlari, majburiyatlar, javobgarlik, shuningdek, bu jarayonda atrof-muhitni muhofaza qilish, mehnatni muhofaza qilish va xavfsizlik texnikasi va boshqa jihatlar qatʼiy belgilangan. O‘ylaymizki, ushbu hujjat O‘zbekiston Respublikasida rivojlantirishda, xalqni farovonligini oshirishda yer qaridan oqilona va samarador foydalanish, chet el investitsiyalarini jalb qilishda muhim dasturilamal bo‘lib xizmat qiladi.

Ko‘rinib tutibdiki, mazkur hujjat bevosita va bilvosita bizning faoliyatimizga taalluqli bo‘lgani uchun, eng avvalo, har birimiz mazkur qonun moddalari va mohiyati, uning talablarini mukammal bilishimiz va amal qilishimiz zarur bo‘ladi. Buning uchun biz, Navoiy kon-metallurgiya kombinatida tizimli ravishda qonunchilik targ‘ibotini samarali yo‘lga qo‘yganmiz. Bu borada biz, soha mutaxassislari ko‘pming kishilik jamoa, shuningdek, jamoatchilik o‘rtasida keng qamrovli tushuntirish ishlarini olib borishimiz zarur bo‘ladi.

Shuhrat SADINOV,

“NKMK” AJ bosh marksheyderi.